Światowy Dzień Walki z Cukrzycą został ustanowiony w 1991 roku przez Międzynarodową Federację Diabetologiczną, by zwrócić uwagę na problem cukrzycy i rosnącej liczby diabetyków. Tego dnia na całym świecie dyskutuje się o cukrzycy, jej skutkach, trudnościach z jakimi muszą mierzyć się diabetycy oraz sposobach zapobiegania i leczenia choroby, która ma status epidemii XXI wieku.

2W 2015 roku tematem przewodnim Światowego Dnia Walki z Cukrzycą jest zdrowe odżywianie.

To właśnie zbilansowana, różnorodna i lekka dieta nie tylko pozwala zapobiegać cukrzycy, ale także jest istotnym elementem jej leczenia. Nadwaga spowodowana nieprawidłowym odżywianiem jest jednym z największych czynników ryzyka cukrzycy, także u dzieci. Dlatego w tym roku Koalicja na Rzecz Walki z Cukrzycą ogłasza listopad „Miesiącem Menu dla diabetyka”.

Menu dla diabetyka, czyli jak to ugryźć…

Odpowiednio skomponowana dieta jest kluczowym elementem dobrego zarządzania taką chorobą jak cukrzyca. Jak się okazuje jest to jeden z najtrudniejszych elementów zmiany stylu życia, z jakim muszą się zmierzyć diabetycy. Dlatego w listopadzie 2014 roku Koalicja na Rzecz Walki z Cukrzycą powołała do życia akcję społeczną „Menu dla diabetyka”.

Badania przeprowadzone przez Koalicję potwierdzają, że dla osób z cukrzycą przestrzeganie diety jest znacznym problemem. Diabetycy z niechęcią przyjmują konieczność wprowadzenia ograniczeń żywieniowych, a w konsekwencji niewiele wiedzą o tym, jak powinna wyglądać prawidłowo dobrana dieta. Jeśli nawet mają taką wiedzę, to rzadko z niej korzystają i zdecydowanie bardzie wolą się „trochę poruszać” niż wprowadzać ograniczenia w jedzeniu. Tymczasem ograniczenia dietetyczne obowiązują osobę z cukrzyca przez całe życie, a złą dietą, zawierającą dużo węglowodanów prostych można zniszczyć każdą, nawet najbardziej wyrafinowaną terapię cukrzycy.

W ramach projektu „Menu dla diabetyka” Koalicja na Rzecz Walki z Cukrzycą edukuje osoby z cukrzycą na temat jedzenia oraz do sięgania po nowe potrawy i produkty. Celem działań jest także pokazanie, że dieta cukrzycowa nie musi być nudna. Organizatorzy i partnerzy akcji stawiają nie tylko na wartości odżywcze i właściwy bilans składników, ale także na smak! Do akcji w 2015 roku przyłączyli się restauratorzy, producenci żywności, restauratorzy i szefowie kuchni oraz blogerzy kulinarni i media, którzy na stronie www.menudiabetyka.pl współtworzą bazę przepisów, porad i inspiracji, które pomogą diabetykom w komponowaniu codziennej diety.

Dieta – wyzwanie dla diabetyków

W badaniu „Społeczny obraz cukrzycy w Polsce”*, które zostało przeprowadzone przez Koalicję na rzecz walki z cukrzycą we współpracy z TNS, zapytano osoby z cukrzycą co jest dla nich najtrudniejsze w codziennym życiu z chorobą. Zdecydowana większość przyznała, że dieta i ograniczenia żywieniowe to najtrudniejsze wyzwanie.

Badani w większości zgadzają się co do tego, że dieta ma kluczowe znaczenie w leczeniu cukrzycy, chociaż pojawiają się pojedyncze opinie, że poziom cukru regulują leki, a sama dieta jest nieskuteczna. Niektórzy twierdzą wręcz, że stosują zasadę „zero ograniczeń”. Dominująca opinia trzech czwartych respondentów (76%) jest jednak taka, że dobór, ilość i częstotliwość jedzenia ma duże znaczenie w terapii cukrzycy.

Źródła informacji o diecie są różne – zwykle są to ogólne wskazania od lekarza. Badani rzadko poszukują informacji na własną rękę, a nieliczni mają książki z przepisami (czasami po rodzicach chorych na cukrzycę). Wydaje się, że większość kieruje się zdroworozsądkowymi, ogólnymi przekonaniami. Często dostosowują posiłek do poziomu cukru bądź dawki insuliny odpowiednio do planowanego posiłku: „jak ja mam dziś wysoki poziom cukru, to muszę zjeść coś delikatniejszego”.

Respondenci zdają sobie sprawę z tego, że na odpowiednią dietę składa się nie tylko jakość, ale także regularność posiłków: „[przejście na] pięciokrotne posiłki z dwóch”. I na tym poziomie zaczynają się problemy wynikające z faktu, że wiele osób ma mgliste pojęcie o tym, jak powinna wyglądać dieta cukrzycowa. Można odnieść wrażenie, że posiadane przez respondentów informacje są bardzo ogólne, co nie pozwala na odpowiednie komponowanie posiłków. Odniesienia do wymienników węglowodanów były wielką rzadkością.

Pojawiają się także opinie, że chory na cukrzycę może jeść wszystko, ale w ograniczonych ilościach. Widać było, że dla części uczestników badań fokusowych usłyszane od innych informacje były nowością. Respondenci sami przyznali, że przestrzeganie diety (jakakolwiek by ona była) jest dużym problemem. Zwykle nie ma mowy o odrębnej kuchni dla chorego – dlatego badani jedzą to, co je się w domu, jedynie w mniejszych ilościach i/lub z wyłączeniem pewnych potraw.

Wiele osób przyznaje, że zdarza im się sięgnąć po coś słodkiego – zwłaszcza przy „okazjach”. Bardziej doświadczeni chorzy zwiększają w takich wypadkach dawki insuliny. Niektórzy nie mogą pogodzić się z tym, że „inni piją piwo, a my wodę mineralną”. Można podejrzewać, że również odbija się to na diecie badanych. Bywa, że to rodzina „upomina” chorego, który sięga po coś słodkiego.

Niektórzy respondenci zwrócili uwagę na to, że redukcja masy ciała pomaga kontrolować poziom cukru. Ogólnie rzecz ujmując, zalety diety zwykle nie były kwestionowane, ale już konieczność zachowania samodyscypliny dietetycznej stanowi dla wielu pacjentów duży problem.

* Badania zostały przeprowadzone przez TNS OBOP we wrześniu 2010 roku techniką CAPI, w dwóch falach na reprezentatywnej grupie 2010 Polaków w wieku powyżej 15 lat. Badanie realizowano w ramach dwóch kolejnych fal, dla n = 1005 w pierwszej fali i dla n = 1005 w drugiej fali – łącznie przeprowadzono 2010 wywiadów. Badania zostały przeprowadzone przez Koalicję na Rzecz Walki z Cukrzycą techniką ankiety na losowej próbie 435 chorych na cukrzycę . Badania zostały przeprowadzone przez TNS OBOP w październiku 2010 roku techniką zogniskowanych wywiadów grupowych (FGI) wśród chorych na cukrzycę (pacjentów z cukrzycą typu 2, 6 grup: Warszawa, Łódź; łącznie 36 osób).

Łatwiej zapobiegać niż leczyć – zdrowa dieta nie tylko dla cukrzyków

Dieta cukrzycowa posiada główne zastosowanie u osób chorych na cukrzycę, jednakże z powodzeniem mogą również stosować ją osoby zdrowe. Jak każda inna, powinna pokrywać zapotrzebowanie na składniki odżywcze oraz witaminy i składniki mineralne. Posiłki należy przyjmować regularnie 4-5 razy dziennie (przy cukrzycy typu 1 aż 6-7 razy dziennie). Ten sposób żywienia stosować może niemal każda osoba z uwzględnieniem indywidualnego dziennego zapotrzebowania na kalorie.

Poza lekami i aktywnością fizyczną, to właśnie dieta jest istotnym elementem procesu leczenia cukrzycy. Warunkuje ona utrzymanie właściwego poziomu glukozy i lipidów (tłuszczów) we krwi oraz optymalizuje wartości ciśnienia tętniczego. Dobrze dobrana dieta zmniejsza także ryzyko wystąpienia groźnych powikłań cukrzycy, redukuje też ryzyko chorób naczyniowych.

Dieta cukrzycowa nie różni się szczególnie od zdrowej, prawidłowo zbilansowanej diety zdrowego człowieka. Posiłki składają się z takich samych potraw, w których wbrew pozorom jest także miejsce na deser. Największym wyzwaniem jest zachowanie odpowiednich proporcji, a na początku po prostu konieczność „przestawienia” się ze złych nawyków żywieniowych. Na ogół przy tej diecie zaleca się 3 główne posiłki, tj. śniadanie, obiad, kolacja oraz 2 przekąski w trakcie dnia, tj. II śniadanie i podwieczorek. Należy przede wszystkim ograniczyć w diecie spożywania węglowodanów prostych, w tym cukrów (słodycze, ciastka, żywność przetworzona, produkty zbożowe, słodkie napoje).

Osoby stosujące dietę cukrzycową powinny pić dużo wody mineralnej, soku pomidorowego, kawy, herbaty – oczywiście bez cukru. Powinno się wykluczyć picie napojów słodzonych typu cola, pepsi, spożywanie alkoholu.

Indeks glikemiczny jest podstawowym wskaźnikiem diety cukrzycowej. Zależny od składu posiłków oraz sposobu ich przygotowania. Im bardziej rozgotowany, rozdrobniony produkt tym wyższy indeks glikemiczny np.: otręby ryżowe mają indeks IG-19, wafle ryżowe IG-82 a płatki ryżowe IG-89.

Gotowanie, jak i inne typy podgrzewania powodują rozpad skrobi w pokarmie, przez co indeks glikemiczny zwiększa się. Procesy technologiczne powodują to, że skrobia jest bardziej podatna na trawienie i wchłanianie, co powoduje wzrost indeksu glikemicznego. Na indeks glikemiczny ma wpływ również obecność białek i tłuszczów, które powodują zmniejszenie jego wartości.

Tłuszcz opóźnia opróżnianie żołądka oraz efektywność wchłaniania i trawienia węglowodanów co obniża indeks glikemiczny potraw. Również dojrzewanie i przechowywanie owoców i warzyw wpływa na wartość indeksu. Indeks glikemiczny niedojrzałych owoców jest zdecydowanie niższy niż owoców dojrzałych.

Najważniejsze zasady diety cukrzycowej

1. Regularne posiłki. Ważne jest przestrzeganie dziennego harmonogramu żywieniowego. Posiłki w diecie cukrzycowej należy jadać dość często w mniejszych ilościach. Najlepiej, by odbywało się to w 3-4 godzinnych odstępach czasowych. To przyczynia się do wyzbycia uczucia głodu. To z kolei wiąże się ze zmniejszeniem stężenia cukru w naszym organizmie. Pierwszy posiłek spożywamy najpóźniej do 2 godzin po przebudzeniu, a ostatni do 2 godzin przed snem.

2. Kalorie. Dieta musi być oparta o dzienny harmonogram zapotrzebowania na kalorie:
Zapotrzebowanie energetyczne

1000 – 1300 kcal – osoby otyłe
1500 – 1800 kcal – chorzy z nadwagą – osoby niepracujące lub lekko pracujące
2000 – 2200 kcal – chorzy z prawidłową masą ciała – osoby niezbyt ciężko pracujące
2400 – 3000 kcal – chorzy z niedowagą – osoby ciężko pracujące

3. Niski poziom IG i ŁG. W diecie cukrzycowej szczególnie trzeba zwracać uwagę na niski poziom indeksu glikemicznego i ładunku glikemicznego w produktach. Warto korzystać z tabel

4. Proporcje. Posiłki powinny zawierać każdą grupę pokarmową, czyli tłuszcze, węglowodany, białka itd. w odpowiednich proporcjach: Dzienny plan żywieniowy oparty o dietę cukrzycową powinien składać się z węglowodanów (45-50%), tłuszczy (30-35%), a także białka (15-20%).

5. Białko. Zalecane są przede wszystkim produkty zawierające białko to ryby i chude mięsa. Oczywiście również można zastosować rośliny strączkowe, a także chudy nabiał.

6. Tłuszcze. Źródłami tłuszczu w diecie powinny być oleje roślinne, orzechy;

7. Warzywa. Zalecane są niemal wszystkie warzywa z wyłączeniem ziemniaków, buraków, a także kukurydzy. Te należy spożywać jak najrzadziej, max. 2 razy w tygodniu;

8. Napoje. Należy spożywać napoje bez dodatku cukru, oczywiście najlepsza jest zwykła, czysta, niegazowana woda, lub też kawa bez cukru.

9. Błonnik. Zaleca się spożywanie błonnika (25-40 g/d), który spowalnia proces trawienia węglowodanów, a także hamuje nagłe skoki glukozy we krwi

10. Magnez. Zwiększa zdolność tolerancji glukozy dlatego zaleca się spożywanie produktów bogatych w ten minerał m.in. orzechy, rośliny strączkowe.

Czym jest cukrzyca?

Cukrzycą określa się różne choroby metaboliczne o niejednorodnej patogenezie charakteryzujące się przewlekłym podwyższeniem poziomu glukozy we krwi (czyli hiperglikemią) spowodowanym zaburzeniem wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekle utrzymujące się zwiększone stężenie glukozy we krwi prowadzi do groźnych powikłań dotyczących m.in. układu krążenia, układu nerwowego, oczu, nerek itd. W dużej mierze można im jednak zapobiec lub opóźnić ich wystąpienie, jeśli choroba zostanie wcześnie rozpoznana i będzie skutecznie leczona.

Cukrzyca to przewlekła choroba, w której przebiegu stężenie glukozy we krwi jest zbyt duże. Stężenie glukozy we krwi jest obniżane przez działanie jednego hormonu – insuliny. Jeżeli insulina nie jest produkowana przez organizm lub jest produkowana w niewystarczających ilościach albo występuje oporność tkanek na działanie insuliny, wówczas stężenie glukozy we krwi wzrasta i rozwija się cukrzyca.

Objawy cukrzycy to: zmęczenie, senność, utrata masy ciała, wzmożone pragnienie, oddawanie dużych ilości moczu, zakażenia skóry, dróg moczowych i narządów płciowych, zaburzenia widzenia.

Typy cukrzycy

Cukrzyca typu 1 pojawia się najczęściej u dzieci, młodzieży i młodych, szczupłych osób dorosłych. Może się rozpocząć w każdym wieku, nawet po 80. roku życia. Bezpośrednią przyczyną choroby jest zniszczenie komórek produkujących insulinę w trzustce (tzw. komórek beta) przez własny układ odpornościowy chorego, dlatego choroba ta należy do schorzeń autoimmunologicznych.

Czynnik uruchamiający reakcję autoimmunologiczną prowadzącą do destrukcji komórek produkujących insulinę jest nadal nieznany mimo bardzo intensywnych badań w tym kierunku. Gdy zniszczeniu ulegnie 80-90% komórek beta i poziom insuliny w organizmie jest zbyt niski, stężenie glukozy we krwi gwałtownie wzrasta, co prowadzi do wystąpienia objawów klinicznych choroby (niekontrolowanej utraty masy ciała, wzmożonego pragnienia, osłabienia, senności) i ich szybkiego narastania w czasie kilku tygodni.

Od chwili rozpoznania choroby leczenie wymaga stałego podawania insuliny, najczęściej 4-5 razy dziennie.

U osób dorosłych tempo rozwoju choroby jest zwykle powolniejsze, a objawy mniej nasilone. Leczenie insuliną w cukrzycy typu 1 jest niezbędne do przeżycia chorych. W czasach przed odkryciem insuliny (prawie 90 lat temu) dziecko z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 1 umierało zazwyczaj w pierwszym roku choroby.

Cukrzyca typu 2 to najpowszechniejsza (85-90% chorych) postać cukrzycy, występuje najczęściej u osób starszych, jest ściśle związana z nadwagą i otyłością oraz innymi zaburzeniami metabolicznymi. Rozpoznawana jest głównie u osób po 60. roku życia, ale coraz częściej stwierdza się ją już u czterdziestolatków, zwłaszcza otyłych. U osób z nadwagą lub otyłością działanie insuliny – jedynego hormonu powodującego, że organizm człowieka może czerpać energię z glukozy i jedynego, który powoduje obniżenie stężenia glukozy we krwi – jest znacznie osłabione. Zjawisko to jest określane mianem insulinooporności.

W początkowym okresie choroby trzustka wytwarza zwiększoną ilość insuliny, kompensując w ten sposób insulinooporność. Jednak po pewnym czasie wydzielanie insuliny zmniejsza się – być może z powodu przeciążenia komórek beta – i wówczas stężenie glukozy we krwi stopniowo wzrasta. Tempo tych zmian u wielu chorych jest bardzo powolne i w związku z tym choroba przez długi czas pozostaje niewykryta (ok. 40% przypadków cukrzycy typu 2 jest rozpoznawane przy okazji badań kontrolnych). Z tego powodu nawet u połowy osób z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 2 stwierdza się już późne powikłania choroby (zmiany w naczyniach dna oka, przebyty zawał serca, uszkodzenie nerek itd.).

Leczenie cukrzycy typu 2 polega na dążeniu do redukcji masy ciała poprzez ograniczenia dietetyczne i zwiększenie aktywności fizycznej oraz na podawaniu doustnych leków przeciwcukrzycowych. Po kilku latach u zdecydowanej większości chorych niezbędne jest stosowanie insuliny. W początkowym okresie podaje się ją 1-2 razy dziennie i jednocześnie kontynuuje stosowanie niektórych leków doustnych. Jednakże aby znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju powikłań cukrzycy – co jest najistotniejszym celem leczenia tej choroby – należy u każdego pacjenta ocenić także inne czynniki uszkadzające naczynia krwionośne. Oznacza to, że chorzy powinni równie intensywnie jak stężenie glukozy we krwi kontrolować ciśnienie tętnicze, stężenie cholesterolu i trójglicerydów we krwi oraz zaprzestać palenia tytoniu. Najnowsze badania naukowe potwierdzają wysoką skuteczność takiego wielokierunkowego postępowania w zapobieganiu powikłaniom cukrzycy.

Jak powstaje cukrzyca?

U zdrowego człowieka insulina wydzielana jest przez trzustkę: w niedużych ilościach przez całą dobę (wydzielanie podstawowe) i przed każdym posiłkiem (wydzielanie posiłkowe). Jeżeli u danej osoby trzustka nie może wyprodukować odpowiednio dużo insuliny, by przełamać tzw. insulinooporność – dochodzi wówczas do wzrostu stężenia cukru we krwi i rozwija się cukrzyca typu 2 (cukrzyca typu 1 powstaje w wyniku zniszczenia przez organizm chorego komórek produkujących insulinę).

Skąd bierze się cukier we krwi? Z jedzenia. To dzięki insulinie możemy wykorzystywać spożywane w posiłkach węglowodany (cukry), tłuszcze i białka. Między posiłkami odpowiedni poziom cukru we krwi jest utrzymywany dzięki powstałemu wcześniej zapasowi glukozy w wątrobie.

Cukry to węglowodany… a więc nie tylko to, co słodkie. To również wszystkie produkty zbożowe, np. pieczywo, kasze, ryż i inne. Z warzyw − głównie ziemniaki, i oczywiście wszystkie owoce. Przy czym produkty słodkie w smaku – cukier, owoce, soki – szybko podnoszą poziom cukru we krwi, bowiem zawierają cukry proste. Natomiast produkty zbożowe, np. ziemniaki, zawierają cukry złożone i podnoszą poziom cukru we krwi powoli.

Najczęstsza postać cukrzycy – cukrzyca typu 2 – jest ściśle związana z otyłością. Komórki przeładowane tłuszczem reagują zbyt słabo na działanie insuliny – jedynego hormonu obniżającego stężenie cukru we krwi.

Powikłania cukrzycy

Cukrzyca, najczęściej z powodu nierozpoznanego wieloletniego przebiegu, może prowadzić do powstania przewlekłych powikłań związanych z uszkodzeniem różnych tkanek i narządów, co skutkuje ich nieprawidłowym funkcjonowaniem. Osoby, u których cukrzyca jest właściwie kontrolowana, mają dużą szansę na niedopuszczenie do przewlekłych powikłań.

Retinopatia cukrzycowa to uszkodzenie siatkówki oka. Najbardziej skrajną postacią powikłań ocznych jest ślepota.

Neuropatia cukrzycowa jest uszkodzeniem układu nerwowego. Jedną z najczęstszych jej postaci jest tak zwana polineuropatia cukrzycowa z dość charakterystycznymi objawami, np. drętwieniem, zaburzeniem czucia, uczuciem bólu lub parzenia stóp i rąk. Innym rodzajem neuropatii cukrzycowej jest neuropatia autonomicznego układu nerwowego odpowiadającego za pracę większości narządów i układów organizmu człowieka. Objawy tego rodzaju neuropatii to: zaburzenia pracy serca, nieprawidłowości ciśnienia tętniczego (brak obniżenia ciśnienia w nocy), zaburzenia pracy przewodu pokarmowego (zaparcia, biegunki, zgaga), zaburzenia erekcji.

Nefropatia cukrzycowa to uszkodzenie funkcji nerek prowadzące do ich niewydolności i konieczności leczenia dializami lub przeszczepem nerki.

Zespół stopy cukrzycowej, czyli zaburzenie unerwienia i – w mniejszym stopniu – ukrwienia stóp może doprowadzić do deformacji, mikrourazów, trudno gojących się owrzodzeń i infekcji tkanek głębokich stopy, a w ostateczności do martwicy. Cukrzyca jest najczęstszą przyczyną nieurazowych amputacji stóp.

Choroba wieńcowa serca i zawał serca to najczęstsze przyczyny zgonów chorych na cukrzycę. Wielu chorych z cukrzycą nie przeżywa pierwszego zawału serca natomiast choroba niedokrwienna ośrodkowego układu nerwowego jest jedną z przyczyn udarów mózgu.

INFORMACJE O KOALICJI NA RZECZ WALKI Z CUKRZYCĄ

Koalicja na Rzecz Walki z Cukrzycą jest organizacją powołaną w kwietniu 2009 roku z inicjatywy Instytutu Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej w celu edukacji oraz zwiększenia efektywnej profilaktyki i diagnostyki cukrzycy w Polsce.

Koalicja reprezentuje największe polskie organizacje podejmujące pracę na rzecz osób chorych na cukrzycę: Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Polską Federację Edukacji w Diabetologii, Polskie Stowarzyszenie Diabetyków, Górnośląskie Stowarzyszenie Diabetyków, Dziennikarski Klub Promocji Zdrowia, Ogólnopolską Federację Organizacji Pomocy Dzieciom i Młodzieży Chorym na Cukrzycę, fundację Cukrzyca u Dzieci. Koalicję wspierają także miesięcznik „Diabetyk” oraz portal www.mojacukrzyca.org.

Intencją koalicjantów jest, aby poprzez zakrojone na szeroką skalę działania edukacyjne w ramach kampanii „Cukrzyca – więcej niż cukier”, „Menu dla diabetyka” oraz „Listopad miesiącem walki z cukrzycą” aktywnie wpływać na zwiększanie świadomości społecznej w zakresie cukrzycy, zmienić upraszczające podejście do choroby, a także uświadomić jej interdyscyplinarny charakteru i współzależność z prowadzonym stylem życia. Radę programową Koalicji tworzą m.in. ks. Arkadiusz Nowak (Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej) oraz prof. dr hab. n. med. Leszek Czupryniak (prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego).

Podziel się na:
  • Facebook
  • Twitter
  • Wykop
  • Śledzik
  • PDF